Houston, mamy problem. Gdzie jest granica Warmii i Mazur?

Krzyż przydrożny w Stoczku Klasztornym – katolicki element krajobrazu warmińskiego

Gdzie jest granica Warmii i Mazur?

Warmia i Mazury to dwie części województwa warmińsko-mazurskiego. Teren tego województwa to sztucznie połączone krainy historyczne – Warmia, Mazury, Powiśle, Żuławy i Ziemia Lubawska. Granica tych krain przebiega w sposób umowny. Gdzie zatem szukać Warmii? Warmia jest historycznie ograniczona:

• od północnego zachodu Żuławami (konkretniej: Zalewem Wiślanym),
• od zachodu dawnymi Prusami Górnymi (granicą jest rzeka Pasłęka),
• od południa i wschodu Mazurami,
• od północy dawnymi Prusami Dolnymi (Barcja).

Mapa krain historycznych na terenie województwa warmińsko-mazurskiego

Mapa Warmii – jej granice oznaczono czerwonymi kropkami

Główne miasta Warmii to Braniewo, Frombork, Orneta, Pieniężno, Lidzbark Warmiński, Biskupiec, Dobre Miasto, Reszel, Olsztyn, Barczewo, Jeziorany, Bisztynek – jest ich 12 i były lokowane w średniowieczu, pozostały w nich gotyckie zamki, kościoły i kamieniczki.

Wieże sanktuarium maryjnego w Stoczku Klasztornym

Ze względu na bardziej polski charakter Warmii (w granicach Rzeczpospolitej w latach 1466–1772) oraz wyznanie katolickie mieszkańców napotkamy tu przydrożne kapliczki, kościoły, krzyże. Warmia – czyli teren dawnego Księstwa Warmińskiego – krainy, której granice wyznaczono w czasach średniowiecza i nadano we władanie biskupom warmińskim. Południową Warmię zamieszkiwali w większości Polacy. których potomkowie przybyli z Mazowsza i posługiwali się gwarą warmińską opartą na pięknej staropolszczyźnie, która jako jedyna została wpisana na krajową listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego UNESCO.
Warmia to jedno z tych miejsc w Polsce, które nie krzyczy o uwagę, ale kiedy już je poznasz, trudno o nim zapomnieć.

To historyczna kraina położona dziś w granicach województwa warmińsko-mazurskiego, z sercem w takich miastach jak Olsztyn, Frombork czy Lidzbark Warmiński. W przeciwieństwie do sąsiednich Mazur, Warmia ma silne korzenie katolickie i przez wieki była biskupim księstwem podległym Koronie Polskiej. To właśnie ta odrębność nadała jej specyficzny klimat – spokojny, trochę nostalgiczny, bardzo „po swojemu”. 
Najbardziej magiczny jest chyba Frombork. Małe miasteczko nad Zalewem Wiślanym, a w nim monumentalne wzgórze katedralne, gdzie pracował Mikołaj Kopernik. To tutaj „wstrzymał Słońce, ruszył Ziemię”. Spacer po murach katedry o zachodzie słońca daje poczucie, że historia naprawdę ma ciężar – dosłownie i metaforycznie. 
Z kolei Lidzbark Warmiński zachwyca zamkiem biskupów warmińskich – jednym z najlepiej zachowanych gotyckich zamków w Polsce. Czas płynie tam wolniej. Czerwone mury, arkadowe krużganki i cisza dziedzińca sprawiają, że łatwo wyobrazić sobie czasy, gdy Warmia była małym, duchownym państwem. 
Warmia to też krajobraz. Falujące pola, przydrożne kapliczki, stare aleje lipowe i jeziora, które nie są tak oblegane jak te mazurskie. Jest tu cisza – prawdziwa, głęboka. Taka, w której słychać wiatr w zbożu i dzwony z kościoła w oddali. 
I jeszcze jedno – ludzie. Warmiacy przez wieki żyli na styku kultur: polskiej, pruskiej, niemieckiej. Ta mieszanka zostawiła ślad w architekturze, kuchni i mentalności. Jest w tym regionie coś bardzo autentycznego, bez turystycznej przesady. 
Warmia nie epatuje spektakularnością. Ona raczej zaprasza do zwolnienia. Do patrzenia. Do bycia. 
Jeśli kiedyś będziesz mieć ochotę zniknąć na weekend – Warmia będzie dobrym kierunkiem.

Dachy kamienic, kościół w Reszlu oraz obłe pola Warmii

A Mazury?

Sam termin Mazury narodził się w połowie XIX wieku i określał obszar zamieszkały przez Mazurów, czyli ludność z terenu południowych Prus Wschodnich przybyłą w średniowieczu z Mazowsza. Ludzie posługiwali się mową polską lub gwarą mazurską, byli protestantami, a dokładniej luteranami. Nazwa Mazur wywodzi się od przedrostka maz- co oznacza mazać, brudzić, smolić, co w praktyce określała ludzi wytwarzających z drewna smołę i dziegieć, tak potrzebny w ówczesnej gospodarce. Teren Mazurów najłatwiej jest wyznaczyć po umiejscowieniu dzisiejszych miast: Mrągowo, Kętrzyn, Giżycko, Węgorzewo, Ruciane Nida, Pisz, Ełk, Nidzica. Ostatnio upowszechnia się termin „Mazury Zachodnie” w odniesieniu do Ostródy i Iławy.

Świt na podolsztyńskim jeziorze

Granice krain historycznych są ważne, ponieważ kształtują lokalną tożsamość, kulturę i tradycję, mimo że nie mają już znaczenia administracyjnego. Pomagają ludziom określić skąd pochodzą, w co wierzyli i jakiej gwary używali dawni mieszkańcy (np. na Śląsku czy Kaszubach). Obecne granice województw nie pokrywają się z dawnymi podziałami gospodarczymi, kościelnymi lub językowymi. Dawne linie podziałów przyciągają jednak turystów oraz stanowią obiekt badań historyków i geografów. To tylko symbolika. Pamiętajmy, że Olsztyn leży na Warmii a Mrągowo na Mazurach, że Elbląg to Żuławy, a Bartoszyce nie są związane ani z Warmią, ani Mazurami.