czwartek, 5 maja 2016

Mikołaj Kopernik – Warmiak, mieszkaniec olsztyńskiego zamku


Budynki zamkowego kompleksu w Olsztynie powstawały w XIV wieku przez około siedem lat. Od początku zamek pełnił funkcje obronne. Aż do 1454 roku warownia podlegała wojskowej opiece zakonu krzyżackiego. W tym czasie kilkukrotnie przejmowali go Polacy. Po raz pierwszy został zajęty po bitwie pod Grunwaldem, po raz drugi zdobyto go w 1414 roku. W 1521 roku obiekt ostatecznie przeszedł w ręce polskie. Najbardziej znaną osobą, która pełniła funkcje administratora Zamku Kapituły Warmińskiej był Mikołaj Kopernik. Zarządzał on obiektem od 1516 do 1521 roku. To tutaj powstał „Traktat o monetach”, to w tym zamku Kopernik przeprowadził wiele obserwacji astronomicznych.
A w Olsztynie trwają obchody 500. rocznicy przybycia Kopernika do miasta, wszak Kopernik był Warmiakiem. Na Warmii spędził 40 lat. Najdłużej, bo łącznie aż 29 lat mieszkał we Fromborku. Do tego należy dodać siedem lat w Lidzbarku Warmińskim oraz ponad cztery na olsztyńskim zamku (1516-1519, 1520-1521). I co na to Toruń? W zbiorach archiwum Kapituły Warmińskiej we Fromborku znajduje się autentyczny rękopis wielkiego uczonego - tzw. Locationes mansorum desertorum („Lokacje Łanów Opuszczonych”). Zapisy dotyczyły transakcji majątkowych chłopów, przede wszystkim osadzania ludności na opuszczonych gruntach. Kopernik został administratorem dóbr kapituły 8 listopada 1516 r. Podróżował po Warmii bardzo intensywnie, często zimą i wczesną wiosną, odbywając łącznie 71 podróży. Na Warmii założył: Bartąg, Brąswałd, Dywity, Gietrzwałd, Gryźliny, Gutkowo, Jaroty, Jonkowo, Kieźliny, Klebark Mały i Wielki, Kumajny, Likusy, Linowo, Lubiankę, Łajsy, Łoźnik, Ługwałd, Łupstych, Mątki, Miłkowo, Myki, Naglady, Naterki, Osetnik, Pełty, Pistki, Pluski, Porbady, Radziejewo, Redykajny, Skajboty, Słupy, Spręcowo, Stare Kawkowo, Stękiny, Sząbruk, Tomaszkowo, Wołowno, Wopy, Wójtowo, Zalbki. Począwszy od drugiej połowy XIII w. kapituła była właścicielem dóbr ziemskich obejmujących trzecią część całego obszaru Warmii. Miała zatem wszelkie prawa do dysponowania ziemią. Od końca XIII w. lokowała na swych gruntach osadników, głównie chłopów, zakładając wsie czynszowe. Było to trudne zadanie, wymagające ogromnej pracowitości i swoistego zmysłu menedżerskiego. Te cechy posiadał Mikołaj Kopernik.

Miejsce pracy wybitnego astronoma. Największa sala ekspozycyjna to dawny refektarz z finezyjnym sklepieniem kryształowym z ok. 1520. Obecnie w zamku mieści się Muzeum Warmii i Mazur. Niżej makieta olsztyńskiej warowni.
Inkunabuł medyczny, z którego korzystał Mikołaj Kopernik. Poniżej astrolabium. To najbardziej skomplikowane narzędzie obserwacyjne Kopernika. Służyło do wyznaczania położeń na niebie Księżyca i planet. Przyrząd składa się z sześciu koncentrycznych obręczy drewnianych, zaopatrzonych w podziałki kątowe i przezierniki. Pierwszą zewnętrzną obręcz ustawia się nieruchomo na słupie w płaszczyźnie południka. Inne zaś przedstawiają ekliptykę, równik, koło godzinne i południki. Przy pomocy tego instrumentu można wyznaczyć szerokość i długość ekliptyczną obserwowanego ciała niebieskiego.
Wykonana przez Kopernika doświadczalna tablica astronomiczna z 1517 roku. Jest to jedyny zachowany przyrząd służący astronomowi do obserwacji. Tablica nosi ślady ubytków wynikłe z przebudów. Co pięć dni pomiędzy styczniem a kwietniem 1517 r. astronom zaznaczał ślad drogi Słońca, w ciągu dnia, określając moment równonocy wiosennej na 21 marca. Badania Kopernika posłużyły do reformy kalendarza w 1582 r. przez papieża Grzegorza XIII – wprowadzenie kalendarza gregoriańskiego.
Tablica nosi ślady ubytków wynikłe z przebudów, jakim w ciągu wieków ulegał krużganek. Co pięć dni pomiędzy styczniem a kwietniem 1517 r. astronom zaznaczał ślad drogi Słońca, w ciągu dnia, określając moment równonocy wiosennej na 21 marca. Badania Kopernika posłużyły do reformy kalendarza w 1582 r. przez papieża Grzegorza XIII – wprowadzenie kalendarza gregoriańskiego.

Źródło: http://www.zabytki.mazury.pl/index.php?page=monument&id=40
Copyright © www.zabytki.mazury.pl
Tablica nosi ślady ubytków wynikłe z przebudów, jakim w ciągu wieków ulegał krużganek. Co pięć dni pomiędzy styczniem a kwietniem 1517 r. astronom zaznaczał ślad drogi Słońca, w ciągu dnia, określając moment równonocy wiosennej na 21 marca. Badania Kopernika posłużyły do reformy kalendarza w 1582 r. przez papieża Grzegorza XIII – wprowadzenie kalendarza gregoriańskiego.

Źródło: http://www.zabytki.mazury.pl/index.php?page=monument&id=40
Copyright © www.zabytki.mazury.pl
Tablica nosi ślady ubytków wynikłe z przebudów, jakim w ciągu wieków ulegał krużganek. Co pięć dni pomiędzy styczniem a kwietniem 1517 r. astronom zaznaczał ślad drogi Słońca, w ciągu dnia, określając moment równonocy wiosennej na 21 marca. Badania Kopernika posłużyły do reformy kalendarza w 1582 r. przez papieża Grzegorza XIII – wprowadzenie kalendarza gregoriańskiego.

Źródło: http://www.zabytki.mazury.pl/index.php?page=monument&id=40
Copyright © www.zabytki.mazury.pl
Skrzydło południowe zamku i witraż w sali im. Marcina Kromera. Tu znajdują się też piękne żyrandole oraz sklepienia, w tym siatkowe.
Widok przez okna w zamkowych krużgankach.
Pomników Kopernika jest kilka, w Olsztynie są dwa. W 1916 r. odsłonięto nieistniejący już pomnik Mikołaja Kopernika. Rzeźba stała u zbiegu Schlossstrasse i Schanzenstrasse (ulicy Zamkowej i Okopowej), a jej historia związana jest z rocznicą założenia miasta. W 1913 roku, kiedy Olsztyn obchodził 560. urodziny, Rada Miasta Olsztyna podjęła decyzję o realizacji tej inicjatywy. Przed zajęciem Olsztyna przez Armię Czerwoną całość została zdemontowana i ukryta w zamkowych piwnicach, a w maju 1945 r., już samo popiersie na postumencie, bez ozdobnej obudowy, ustawiono w parku u podnóża zachodniego skrzydła zamku, gdzie znajduje się do dzisiaj.
Astronom Kopernik, czyli rozmowa z Bogiem – kopia obrazu Jana Matejki przedstawia Mikołaja Kopernika w trakcie obserwacji nieba z jego prywatnej wieży na wzgórzu katedralnym we Fromborku.
Film promujący zamek Kapituły Warmińskiej w Olsztynie.
Decyzją ministra kultury i dziedzictwa narodowego gwara warmińska została wpisana na listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Jest to pierwszy wpis na tę listę z terenu Warmii i Mazur. Gwara warmińska jest, w porównaniu do innych gwar, bardzo miękka. Charakteryzuje ją przed wszystkim to, że „i” po spółgłoskach dźwięcznych „b” i „w” brzmiało jak „zi, przez co np. słowo kobieta wypowiadano jako „kobzita”. Po spółgłoskach bezdźwięcznych „f”, „p” należało wymawiać „i” jako „si” np. piwo jako „psiwo”. Warmiacy używali też średniowiecznej koniugacji i deklinacji mówiąc „mawa” na współczesne „mamy”, czy „będziewa” na „będziemy”. Bardzo charakterystyczną cechą tej gwary było stawianie „ł” przed „o” np. „łorać” na czynność orania. Warmiacy używali też słów zapożyczonych z jęz. niemieckiego np. „glanc” to połysk, „kesel” to kocioł.
Zamki Warmii: Olsztyn | Reszel | Lidzbark Warmiński | Pieniężno | Frombork  Nidzica | Kętrzyn | Olsztynek | Morąg

20 komentarzy

  1. Bardzo ciekawy wpis, wszystko o Koperniku w Olsztynie...
    A zdjęcia jak zwykle mistrzowskie ;-)
    Pozdrawiam :-)

    OdpowiedzUsuń
  2. W każdym mieście spotkamy chyba osiedle Kopernika, u mnie też jest. Ciekawa i mądra osoba była z tego duchownego. Zdjęcia piękne. Pozdrawiam

    OdpowiedzUsuń
    Odpowiedzi
    1. W czasach peerelu chyba bardziej wielbiono Kopernika :)Pozdrawiam

      Usuń
  3. To chyba mój ulubiony pomnik wielkiego astronoma z tych trzech najbardziej znanych w Polsce. Tu Kopernik jest zwykłym człowiekiem, który jak każdy przechodzień spogląda w gwiazdy, ale tylko on sięgnął do nich rozumem.
    Ciekawy post i dobrze zilustrowany

    OdpowiedzUsuń
  4. Rzeczywiście większość życia spędził Mikołaj Kopernik na Warmii.
    40 lat to bardzo dużo. Pozdrawiam :)

    OdpowiedzUsuń
  5. Ania5/5/16

    Bardzo dawno - pan Kopernik,
    chodził co dzień do cukierni.
    Przy olsztyńskim siadał zamku,
    by jeść ciastka o poranku.

    Miał pomysły nieskończone,
    pragnął zostać astronomem.
    Lubił czytać wszystkie książki
    i zajadać smaczne pączki.

    Często drapał się po nosie,
    myśląc - Co tam jest w kosmosie?
    W niebo patrzył (tak jak każdy),
    niezliczone licząc gwiazdy.

    Czasem mówił do księżyca
    - Swoim blaskiem wciąż zachwycasz.
    Bądź po wieki (tylko z nami),
    ziemię broń przed kometami.

    Raz mu pączek wypadł z ręki,
    tocząc wokół niego kręgi.
    Spojrzał za nim i na ziemię,
    i od razu miał olśnienie.

    Zerwał się na równe nogi
    - Dalej ludzie, zejdźcie z drogi.
    (Pobiegł, krzycząc tak bez końca)
    Ziemia krąży wokół słońca!

    Dzisiaj wszyscy o tym wiemy,
    że Kopernik świat nasz zmienił.
    To co odkrył jest znaczące,
    ruszył ziemię, wstrzymał słońce.

    tylko to mogę przytoczyć czyli wiersz o Mikołaju Koperniku bo reszta jak zwykle mistrzostwo.

    OdpowiedzUsuń
  6. ..i szkoda, że mam tak daleko...!
    Serdeczności :)

    OdpowiedzUsuń
  7. ..i szkoda, że mam tak daleko...!
    Serdeczności :)

    OdpowiedzUsuń
  8. Twoje komentarze u mnie także (czasem) trafiają w Spam, nie wiem jak to rozwiązać, Twoje komentarze odznaczam "to nie jest spam" i czasem pomaga, ale tylko czasem...
    Serdeczności :)

    OdpowiedzUsuń
    Odpowiedzi
    1. Ale chyba przy moderacji nic nie trafia do spamu. Muszę to spróbować. Pozdrawiam :)

      Usuń
  9. Jak ja kocham Warmię!!
    Kopernika pogratulować, ale wszak nie on jeden na Warmii na chwałę zasługuje.

    OdpowiedzUsuń
  10. Bardzo ciekawa wycieczka i dobre zdjęcia,
    pozdrawiam

    OdpowiedzUsuń
  11. Cudowny wpis o wielkim polskim astronomie Mikolaju Koperniku po prostu był geniuszem serdecznie pozdrawiam zdjecia cudowne

    OdpowiedzUsuń
  12. Bardzo ciekawa wycieczka :)

    OdpowiedzUsuń
  13. Zbyszku, chyba żaden mieszkaniec Warmii nie jest tak dumny ze swego miejsca pochodzenia jak Ty, bo podkreślasz to na każdym kroku. Ja nie jestem aż taką patriotką regionalną, może byłoby inaczej, gdyby zamieszkała we Wrocławiu, a nie musiała wyjechać tam, gdzie mieszkał mąż.
    Mikołaj Kopernik jest chlubą całej Polski, nie tylko Twojej Warmii. W moim mieście mieszkałam kiedyś przy ulicy Kopernika, która istnieje do tej pory i chyba nie kwalifikuje się pod dekomunizację obecnej władzy, co czeka kilkanaście ulic. Możliwe, że ulica, przy której mieszkam obecnie, będzie miała zmienioną nazwę, bo jest niesłuszna politycznie.
    Przepraszam, że się tak rozpisałam nie na temat, ale coś mnie trafia. Nie chcę pisać, co.
    Macie piękną gwarę, spotykałam się z nią już w wielu powieściach.
    Pozdrawiam wiosennie.

    OdpowiedzUsuń
    Odpowiedzi
    1. Powiem szczerze, że po prostu lubię miejsce w którym żyję i jest mi tu dobrze. Oczywiście czasami są zgrzyty.
      Z tą zmianą masz rację, nikomu nie potrzebna. Są jeszcze szkoły, które noszą imię majora Sucharskiego, pewnie i na nie przyjdzie kolej :)
      Dziękuję za komentarz i pozdrawiam.

      Usuń
  14. EMERYT8/5/16

    nie wiem czy to Warmiak.Ja mieszkam tu 68 lat i mogę się tak nazywać a Kopernik nawet się tu nie urodzil. To Niemiec. A zamek zaiste ładny.

    OdpowiedzUsuń
    Odpowiedzi
    1. Raptem mieszkał 40. lat. Do tego wszystkiego Mikołaj Kopernik lubił piwo, żył w nieformalnym związku z zamężną gosposią, był kanonikiem-administratorem dóbr Kapituły Warmińskiej, dla której sporządził nowoczesny system archiwizowania dokumentów oraz ekonomistą i autorem "Traktatu o monetach" zawierającym słynne prawo Kopernika, że gorszy pieniądz wypiera lepszy. Był też medykiem, który leczył dostojników, kartografem (w 1519 sporządził jedną z pierwszych map części Zalewu Wiślanego), obrońcą Olsztyna i reformatorem społecznym, który około 1531 roku sporządził "Olsztyńską Taksę Chlebową" regulującą ceny chleba, był też zasadźcą aż 32 wsi w obecnym powiecie olsztyńskim.

      Usuń
  15. Dziękuję serdecznie za piękny wartościowy tekst.
    Dodam tylko że "Traktat o monetach..." Mikołaj Kopernik po raz pierwszy wygłosił w kościele parafialnym w Grudziądzu. Tak przynajmniej mówią przewodniki po tym mieście.
    Pozdrawiam pięknie :-)

    OdpowiedzUsuń

| Copyright © 2007/17 Kochamy Warmię |